25 სექტემბრიდან 3 ოქტომბრამდე თბილისში თბილისის არქიტექტურული ბიენალე მეხუთედ გაიმართა. „სიცარიელის გეოგრაფია“ - Geography of Emptiness - სიცარიელეს არა როგორც სივრცის უბრალო არარსებობას, არამედ როგორც ისტორიის, მიგრაციის, ეკონომიკური ცვლილებებისა და პოლიტიკური გადაწყვეტილებების შედეგად წარმოქმნილ მდგომარეობას იკვლევდა. გამოფენების, საჯარო საუბრების, ვორქშოფებისა და კონკრეტულ ადგილებთან დაკავშირებული პროექტების საშუალებით ბიენალე სვამდა კითხვას, რომელიც თანამედროვე ქალაქებისა და საზოგადოებების მომავალს სულ უფრო მეტად განსაზღვრავს: რა რჩება სივრცისგან მას შემდეგ, რაც ის ადამიანებს, ფუნქციას ან თავდაპირველ მნიშვნელობას კარგავს?
თიბისი კონცეპტი არქიტექტურის ბიენალეს ღონისძიების მხარდამჭერია დაარსებიდანვე. ბრენდი მხარს უჭერს ისეთ პლატფორმებს, რომლებიც ხელს უწყობს არქიტექტურაზე, ურბანულ გარემოსა და ქალაქის მომავალზე პროფესიულ და საზოგადოებრივ დისკუსიას.
არქიტექტურაზე საუბრისას ყურადღება, როგორც წესი, იმაზე მახვილდება, რაც აშენებულია - შენობებზე, ფასადებზე, ურბანულ განვითარებასა და ახალ შესაძლებლობებზე, რომლებსაც სივრცის გარდაქმნა გვთავაზობს. თუმცა, არსებობს მეორე რეალობაც: მიტოვებული სახლები, დაცარიელებული სოფლები, დაუსრულებელი მშენებლობები და უბნები, სადაც შენობები ჯერ კიდევ დგას, მაგრამ მათთან დაკავშირებული სოციალური ცხოვრება თანდათან ქრება. სწორედ ამ უხილავ მხარეს იკვლევს თბილისის არქიტექტურული ბიენალეს მეხუთე გამოცემა.
„სიცარიელის გეოგრაფია“ სათაურია, რომელიც ერთი შეხედვით კონკრეტულ ფიზიკურ მდგომარეობაზე მიგვანიშნებს, თუმცა ბიენალეს კონცეფცია გაცილებით ფართო სივრცეს მოიცავს. სიცარიელე აქ არც ნეიტრალურია და არც შემთხვევითი. მას ქმნის ისტორიული რღვევები, ეკონომიკური სისტემების ცვლილება, შრომითი მიგრაცია, ომი, ეკოლოგიური კატასტროფები და ურბანული განვითარების ის მოდელები, რომლებშიც სივრცის ღირებულება ხშირად მის ადამიანურ დანიშნულებაზე მაღლა დგება.
ამ პერსპექტივიდან არქიტექტურა მხოლოდ შენობების ხელოვნება აღარ არის. ის საზოგადოებრივი პროცესების მატერიალური ჩანაწერია - გარემო, რომელშიც პოლიტიკური და ეკონომიკური გადაწყვეტილებები კონკრეტულ ფორმას იღებს და ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე აისახება.
სიცარიელე, როგორც ჩვენი დროის არქიტექტურა
პოსტსაბჭოთა სივრცეში სიცარიელეს განსაკუთრებული ისტორია აქვს. ის ხშირად იწყება იქ, სადაც წყდება ეკონომიკური კავშირები, იკეტება საწარმოები, იცვლება ცხოვრების პირობები და ადამიანები იძულებულნი ხდებიან, საკუთარი სახლები დატოვონ. საბჭოთა ინდუსტრიისა და კოლექტიური მეურნეობების დაშლამ არაერთი დასახლება და რეგიონი შეცვალა. შრომითმა მიგრაციამ, ომებმა და ეკოლოგიურმა კატასტროფებმა კი ეს პროცესი კიდევ უფრო გააღრმავა. შედეგად, რუკაზე კვლავ არსებობს ადგილები, რომელთა რეალური ცხოვრება თანდათან იცვლება ან ქრება.
საქართველოში ეს რეალობა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა დაცარიელებულ სოფლებში, ინფრასტრუქტურულად მოწყვეტილ რეგიონებსა და ბუნებრივი კატასტროფების შედეგად დაზარალებულ დასახლებებში. აქ სახლი მხოლოდ არქიტექტურული ობიექტი არ არის - ის ოჯახური ისტორიის, მეხსიერებისა და ყოველდღიური ცხოვრების მატერიალური ნაწილია. მისი დაცარიელება კი გაცილებით მეტს ნიშნავს, ვიდრე შენობის ფუნქციის დაკარგვას.
ბიენალე ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ გარდაქმნის ადამიანების მიგრაცია სივრცის მნიშვნელობას და რა ხდება მაშინ, როდესაც არქიტექტურა თავის თავდაპირველ სოციალურ კონტექსტს სცილდება. შენობა შეიძლება ფიზიკურად შენარჩუნდეს, მაგრამ მასთან დაკავშირებული ცხოვრება აღარ არსებობდეს. სწორედ ამ წინააღმდეგობაში იძენს სიცარიელე პოლიტიკურ და სოციალურ განზომილებას.
თუმცა, ბიენალეს მიერ დასმული კითხვები მხოლოდ პერიფერიულ რეგიონებს არ ეხება. სიცარიელის ახალი ფორმები თანამედროვე ქალაქებშიც ჩნდება - მათ შორის იქ, სადაც მშენებლობა და უძრავი ქონების ბაზარი ურბანული განვითარების მთავარ მამოძრავებელ ძალად იქცა. ქალაქი შეიძლება სავსე იყოს ახალი შენობებითა და ბინებით, მაგრამ ამავე დროს კარგავდეს ადამიანურ მასშტაბს, საზოგადოებრივ კავშირებსა და ყოველდღიური ცხოვრების ბუნებრივ რიტმს.
ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს საცხოვრებლის, როგორც ფინანსური აქტივის, და საცხოვრებლის, როგორც სახლის, განსხვავება. როდესაც ბინა უპირველესად საინვესტიციო ობიექტად განიხილება, არქიტექტურის წარმატება მხოლოდ აშენებული კვადრატული მეტრებითა და საბაზრო ღირებულებით ვეღარ განისაზღვრება. ჩნდება უფრო არსებითი კითხვა: ვისთვის შენდება ქალაქი და რა რჩება მისი მცხოვრებლებისთვის?
თბილისისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით ნაცნობია. ქალაქის სწრაფი გარდაქმნა, ძველი საცხოვრებელი გარემოს ცვლილება და ახალი მშენებლობების მასშტაბი მუდმივად გვიბიძგებს, ხელახლა გავიაზროთ ურთიერთობა არქიტექტურას, ეკონომიკასა და ყოველდღიურ ცხოვრებას შორის. „სიცარიელის გეოგრაფია“ ამ წინააღმდეგობებს მზა პასუხებით არ ხვდება - მისი მნიშვნელობა სწორედ პრობლემის განსხვავებული პერსპექტივიდან დანახვის შესაძლებლობაშია.
ტრადიცია, როგორც ცოდნა და არა ნოსტალგია
ბიენალეს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ადგილობრივი, ტრადიციული არქიტექტურის გააზრებაა. ამ შემთხვევაში საუბარი არ არის წარსულის იდეალიზაციაზე ან ძველი ფორმების მექანიკურ გამეორებაზე. ყურადღება ექცევა იმ ცოდნას, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში კონკრეტულ გარემოში ცხოვრებამ შექმნა.
ადგილობრივი მასალები, კლიმატთან ადაპტირებული კონსტრუქციები, სივრცის ორგანიზების პრინციპები და სოციალური ურთიერთობების არქიტექტურაში ასახვის გზები - ეს ყველაფერი ცოდნის სისტემას ქმნის. ტრადიციული სახლი მხოლოდ ესთეტიკური ობიექტი არ არის; ის გარემოსთან ურთიერთობის პრაქტიკული გამოცდილების შედეგია.
ბიენალე ამ მემკვიდრეობას თანამედროვე არქიტექტურისთვის შესაძლო ალტერნატიულ რესურსად განიხილავს. განსაკუთრებით საინტერესოა ის წინააღმდეგობა, რომელიც ადგილობრივ სივრცით ცოდნასა და კონტექსტისგან მოწყვეტილ, უნივერსალურ ესთეტიკას შორის არსებობს.
პოსტსაბჭოთა საქართველოში ამის ერთ-ერთ თვალსაჩინო მაგალითად შეიძლება ჩაითვალოს ე.წ. „ევრორემონტი“ - ინტერიერის მოწყობის პრაქტიკა, რომელმაც სხვადასხვა სივრცეში სისუფთავის, ერთგვაროვნებისა და დასავლურობის კონკრეტული ვიზუალური წარმოდგენა დაამკვიდრა. ბიენალეს კონცეფციის ფარგლებში ეს ტენდენცია განიხილება, როგორც შემთხვევა, როდესაც ინტერიერი შეიძლება გარეგნულად თანამედროვე იყოს, მაგრამ ადგილობრივ სივრცით ცოდნასა და გარემოსთან კავშირი დაკარგოს.
აქ მთავარი საკითხი სტილის არჩევანი არ არის. საქმე ეხება იმას, თუ როგორ განისაზღვრება არქიტექტურის ღირებულება და რა ხდება მაშინ, როდესაც ვიზუალური იმიჯი სივრცის რეალურ საჭიროებებზე მნიშვნელოვანი ხდება.
შესაძლებელია თუ არა თანამედროვე არქიტექტურა, რომელიც წარსულს არ ჰბაძავს, თუმცა არც მის გამოცდილებას უგულებელყოფდეს? როგორ შეიძლება ადგილობრივი მასალების, კლიმატის, სოციალური სტრუქტურებისა და სივრცის ორგანიზების ისტორიული პრინციპების გამოყენება ისე, რომ ისინი თანამედროვე ცხოვრების მოთხოვნებს მოერგოს? „სიცარიელის გეოგრაფია“ ამ კითხვებს არქიტექტურის პროფესიულ დისკუსიაში აბრუნებს.
არქიტექტურა, როგორც სოციალური მეხსიერება
25 სექტემბრიდან 3 ოქტომბრამდე გამართული ბიენალეს პროგრამა გამოფენებს, საჯარო საუბრებს, ვორქშოფებსა და კონკრეტულ ადგილებთან დაკავშირებულ შემოქმედებით ჩარევებს აერთიანებდა. მისი ძირითადი პროგრამა თბილისში, ღია სივრცეში - ვიზუალური და საშემსრულებლო ხელოვნების ცენტრში - იყო წარმოდგენილი. ამასთანავე, ბიენალეს თემას სხვადასხვა თანმხლები პროექტიც ეხმიანებოდა.
ასეთი ფორმატი არქიტექტურაზე საუბარს მხოლოდ დასრულებული ნაგებობების ან პროფესიული ესთეტიკის განხილვის ფარგლებს არ უტოვებს. სივრცე თავად ხდება კვლევის ობიექტი, ხოლო მისი ისტორია - ადამიანების მიმოსვლის, დაკვირვების, მეხსიერებისა და გამოცდილების ნაწილი.
ამ თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია იმის გააზრებაც, რომ არქიტექტურა მხოლოდ ის არ არის, რასაც ვხედავთ. ის მოიცავს იმ კავშირებსაც, რომლებიც შენობასა და მის მცხოვრებლებს, უბანსა და ქალაქს, ადგილობრივ გარემოსა და საზოგადოებას შორის არსებობს. როდესაც ეს კავშირები წყდება, შენობა შეიძლება კვლავ იდგეს, მაგრამ მისი თავდაპირველი მნიშვნელობა შეიცვალოს.
სწორედ ამიტომ, სიცარიელის კვლევა ერთდროულად წარსულის გააზრებაცაა და მომავლის შესახებ საუბარიც. ის გვიბიძგებს, სივრცე მხოლოდ მისი დღევანდელი მდგომარეობით არ შევაფასოთ და დავინტერესდეთ იმ პროცესებით, რომლებმაც ის ამ მდგომარეობამდე მიიყვანა.
რა შეიძლება შეიქმნას სიცარიელის ადგილას?
თბილისის არქიტექტურული ბიენალე 2017 წელს დაარსდა და მას შემდეგ თანამედროვე არქიტექტურისა და ურბანული საკითხების შესახებ ადგილობრივი და საერთაშორისო დიალოგის პლატფორმად ჩამოყალიბდა. 2023 წელს მან ვენეციის არქიტექტურის ბიენალეზე საქართველოს ეროვნული პავილიონიც წარადგინა. მეხუთე გამოცემა ამ გამოცდილებას აგრძელებს, თუმცა ყურადღებას არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე რთულად გასააზრებელ განზომილებაზე - არყოფნაზე - ამახვილებს.
„სიცარიელის გეოგრაფიის“ მთავარი ღირებულება იმაშია, რომ ის სივრცის შეფასების ჩვეული კრიტერიუმების გადახედვას გვთავაზობს. ახალი შენობა ავტომატურად არ ნიშნავს უკეთეს ქალაქს, ისევე როგორც მიტოვებული შენობა ყოველთვის მხოლოდ პრობლემის ნიშანი არ არის. ზოგჯერ სიცარიელე ისტორიული დანაკარგის შედეგია, ზოგჯერ - ეკონომიკური უთანასწორობის, ზოგჯერ კი იმ განვითარების მოდელის, რომელიც ადამიანებსა და მათ საჭიროებებს მეორე პლანზე ტოვებს.
ამიტომ, სიცარიელეზე საუბარი საბოლოოდ იმაზე საუბარია, თუ როგორ გვინდა ცხოვრება. როგორი უნდა იყოს სახლი, რომელიც მხოლოდ უძრავი ქონება არ არის? როგორ უნდა განვითარდეს ქალაქი ისე, რომ არ დაკარგოს თავისი ისტორია და ადამიანური მასშტაბი? როგორ შეიძლება დაცარიელებულ სივრცეებს ახალი სიცოცხლე დაუბრუნდეს ისე, რომ მათი წარსული არ წაიშალოს?
ამ კითხვებზე უნივერსალური პასუხები არ არსებობს. თუმცა, მათი დასმა აუცილებელია იმ დროს, როდესაც ქალაქები სულ უფრო სწრაფად იცვლება, ხოლო არქიტექტურა ხშირად ეკონომიკური განვითარების ხილულ სიმბოლოდ იქცევა.
დაწერე კომენტარი